Żydzi pod swastyką, czyli getto w Warszawie — Henryk Bryskier

Wstrząsający pamiętnik z getta warszawskiego, spisany na setkach stron szkolnych brulionów w latach 1943–1944. Dokument o randze źródła historycznego, porównywany pod względem wagi do zapisków Emanuela Ringelbluma, a zarazem odmienny – niepisany przez zawodowego historyka, lecz świadka i uczestnika wydarzeń.

Dlaczego warto?

• Źródło pierwszej ręki: kronika życia, pracy społecznej i konspiracji w getcie warszawskim.
• Wysoka wiarygodność: zapisy powstawały na bieżąco w okupowanej Warszawie (1943–1944).
• Perspektywa organizatora: autor – inżynier, działacz społeczny, wiceprezes ŻTOS – opisuje mechanizmy funkcjonowania getta i pomocy.

Z opisu Wydawcy

„Więcej niż dziwić się przychodzi, że żadna żydowska placówka historio-badawcza (choć znają pamiętnik) nie wzięła na siebie trudu i obowiązku wydania drukiem w całości tego niecodziennego dokumentu, spisanego na kilkuset stronicach szkolnych brulionów. Choć odmienny w charakterze, bo nie pisany przez historyka, plasuje się pamiętnik H. Bryskiera niewątpliwie - swoją dokumentarną wagą wojennego pamiętnikarstwa - obok pamiętników E. Ringelbluma.”

„Nastał rok 1939. Znów wojna. Zamiast nadziei – troska i niepokój na twarzach obywateli. Młodzież, jak zwykle – podniecona, pełna entuzjazmu, nie zdawała sobie dostatecznie sprawy z niebezpieczeństwa i tragedii, ofiar i zniszczenia, jakie ze sobą przynosi wojna. A tym bardziej wojna prowadzona w sposób barbarzyński, przy pomocy najnowocześniejszych zdobyczy techniki wojennej, przeznaczonych do zagłady ludzkości. (...) Widząc zdecydowaną wolę ludu, niepoddającego się nawoływaniom do kapitulacji, Niemcy postanowili złamać ducha przez bombardowanie Warszawy z samolotów. (...) Stolica zaś, obsypana bombami rozpryskującymi – burzącymi i zapalającymi, jako też pociskami z artylerii, pozbawiona wody i światła, zmuszona była skapitulować. Widok łuny palących się domów oraz gruzy i kominów szkielety były widomym świadectwem pochodu kultury niemieckiej na wschód, a tysiące ofiar bezbronnych kobiet, dzieci i starców, przywalonych gruzami walących się domów, usprawiedliwiały zaprzestanie dalszych walk. Warszawa skapitulowała – ratując honor Ojczyzny. (...) Niemcy zaś przybycie swoje, poprzedzone terrorem powietrznym, uzupełnili metodami niemającymi precedensu historycznego. (...) Zgodnie z programem miasta zostały podzielone na dzielnice: niemiecką, polską i żydowską, co w realizacji wymagało przesiedlenia mieszkańców z poszczególnych domów i całych ulic do właściwych dzielnic narodowościowych. Przesiedlanie w stosunku do ludności żydowskiej i polskiej obejmowało również całe miasta, miasteczka i wsie, o czym będzie mowa później. (...) Getto zostało z rozporządzenia władz niemieckich zamaskowane nazwą: „Żydowska Dzielnica Mieszkaniowa”, aby w okresie przejściowym nie wywoływać paniki wśród ludności, która mogłaby się zawczasu domyśleć, że getto pociągnie za sobą zupełną izolację przez szczelne zamknięcie obszaru.”

Co znajdziesz w pamiętniku?

• Tworzenie struktur pomocy: punkty dla uchodźców, sieć Żydowskiego Towarzystwa Opieki Społecznej.
• Życie codzienne i administracja getta: Leszno 15, inicjatywy „Kącików Dziecięcych”, realia szopów (m.in. Nalewki 28/38).
• Wielka deportacja 1942, styczeń 1943, Powstanie w getcie, aresztowania, obozy (w tym Majdanek), ucieczka i ukrywanie po aryjskiej stronie.

Nota o Autorze

Henryk Bryskier (ur. 3 lipca 1899, Warszawa – zm. 18 października 1945) – inżynier mechanik, oficer rezerwy Wojska Polskiego (legionista), publicysta specjalizujący się w technologii gazów przemysłowych, działacz społeczny i turystyczny (prezes żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego). W czasie okupacji niemieckiej w Warszawie współorganizował punkty pomocy dla uchodźców, a następnie – jako wiceprezes ŻTOS – rozwijał szeroką opiekę społeczną w getcie. Przewodniczył Komitetowi Domowemu przy ul. Leszno 15, inicjował „Kąciki Dziecięce”, pracował w strukturach szopów. W lecie 1942 przeniósł się z rodziną do szopu Brauera (Nalewki 28/38). W styczniu 1943 wysłał córkę poza mur; podczas Powstania w getcie (IV–V 1943) żona zginęła, a on trafił do Majdanka; po kilku miesiącach zbiegł i ukrywał się w Warszawie przy ul. Czerniakowskiej, gdzie w latach 1943–1944 spisał pamiętnik. Następnie przeniósł się na Pragę, do córki. Zmarł wkrótce po wojnie na chorobę serca.

Dla kogo jest ta książka?

Dla badaczy i nauczycieli, dla osób zainteresowanych historią getta warszawskiego, pomocą społeczną Żydów podczas okupacji, a także dla czytelników poszukujących świadectw non-fiction o najwyższej wartości dokumentalnej.